Cặp “tình nhân” có trái tim vàng

Một “mùa Trôi nước” nữa lại đến trong những cơn mưa phùn rây rây cuối xuân đầu hạ, tiễn nàng xuân nhẹ nhàng thướt tha nhưng “sướt mướt” gọi cái nắng đầu hè oi ả. Tiếng chim ríu rít báo hiệu mùa vụ đã kết thúc, hạt thóc thơm phức ăm ắp nằm im trong bồ. Những hạt vàng mới mà trời đất ưu đãi ban tặng ấy được cư dân nông nghiệp làm thành hai thức bánh dâng hương tổ tiên ông bà nhằm bày tỏ lòng biết ơn như dân gian vẫn gọi là: bánh trôi- bánh chay.

Lần theo từng trang lịch sử tìm về với cội nguồn để tìm hiểu sự tích của bánh trôi và bánh chay. Có bánh này thì phải có bánh kia trong sáng như thể đôi bạn thanh mai trúc mã, lãng mạn ngọt ngào như cặp tình nhân tri kỷ có cùng một nhịp đập trái tim vàng thủy chung son sắt. Tương truyền, tục ăn bánh trôi bánh chay có từ đời Hùng Vương. Xưa kia, người ta không ăn bánh trôi bánh chay trước ngày mồng ba tháng ba vì ngày hôm đó có bánh mới, bắt đầu dâng trời đất, bà chúa Thượng ngàn, tổ tiên. Theo truyền thống của người Việt Nam thì tới mỗi mùa nào đó, có hoa quả, thực phẩm gì đầu mùa, người ta chưa được phép ăn nếu chưa làm lễ cúng. Điều đó là sự thể hiện lòng kính trọng biết ơn với thần linh và ông bà tổ tiên.

Ngày mồng ba tháng ba hay còn gọi là tết Hàn thực, đây là cách gọi được việt hóa từ một sự tích của Trung Quốc mà theo một số người đây cũng là nguồn gốc của tục ăn bánh trôi bánh chay trên đất Việt. Sử sách Trung Quốc ghi lại, thời Xuân Thu cổ đại để ghi nhớ ngày chết của Giới Tử Thôi- một tôi trung thành của vua Văn Công nhà Tấn. Khi lên ngôi vua đã quên mất công lao của ông. Ông bèn đưa mẹ vào trong núi Điền Sơn cày cuốc. Khi vua cho gọi, ông nhất định không ra. Vua cho đốt rừng, mẹ con Giới Tử Thôi đành chịu chết cháy, vua ân hận và tỏ lòng thương xót. Từ đó, cấm dân gian không được đốt lửa và chỉ được ăn đồ nguội vào ngày ấy. Hàn Thực tức là ăn đồ nguội.

Từ đấy, theo truyền thống dân gian, hàng năm cứ đến ngày này, khi đất trời giao hòa, thiên nhiên thơm mát, vạn vật “rũ mình” sau một giấc ngủ dài đón nhận hương nắng hương gió mới, mọi người làm bánh trôi bánh chay.

Từ trước đó hàng tuần, những bà mẹ đảm đang đã ra chợ tỉ mẩn chọn nguyên liệu làm bánh cho ngày tết Hàn Thực. Nào là gạo nếp, đỗ xanh, cân đường kính, lạng đường phèn, đôi hoa vừng hạt, bột đao và tất nhiên không thể quên một lọ nước hoa bưởi hay dầu chuối. Ngày tết này chỉ cẩn những nguyên liệu hết sức đơn giản như thế.

Gạo nếp được chọn làm bánh trôi bánh chay dứt khoát phải kén thứ nếp cái hoa vàng, thứ gạo hạt tròn lăn lẳn, đều tay tăm tắp, như các cụ khoe là nếp đếm trăm được. Gạo được ngâm từ đêm mồng 2/3 âm lịch, hoặc sớm hơn, có thể từ buổi chiều. Tiếng các bà các mẹ tay vừa xay đều đều vừa kể chuyện cho các con các cháu nghe về sự tích của ngày này, xen với tiếng quay đều đều của từng vòng xay hết sức gần gũi, thân thương. Theo từng vòng quay, một dòng nước bột trắng sóng sánh chảy xuống như mớ tóc dài của cô gái Thái đang tuôn chảy tuôn chảy trong đất trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo. Nhà nào có nước giếng khơi trong hay nước mưa hứng tàu cau để lắng qua bể lớn mà đem xay bột mới đúng vị. Bột nếp xay xong cho vào một chiếc túi vài thô treo lên qua đêm, ít nhất cũng phải qua 3,4 tiếng mới ráo nước. Từng giọt nước thấm qua lớp vải rơi tí tách, như thể thiên nhiên đang chắt lọc những gì tinh túy nhất còn lại sau một lớp bụi mờ của thời gian. Để rồi ta cũng có cục bột thơm ngát hương lúa đầu mùa, trắng trong và dẻo mềm mướt mát, mặt mịn như lụa mộc làm bánh. Khác hẳn thứ bột khô mua sẵn ở chợ về nhào với nước.

Đỗ để làm nhân bánh cũng phải là loại giống đỗ tiêu, hạt nhỏ, thơm, đem hấp chín tơi, giã mịn trộn với đường kính trắng làm nhân bánh chay. Đường làm nhân bánh trôi ngon nhất là loại đường phên Dương Liễu, Cát Quế chặt thành từng viên nhỏ như hạt lựu.

Thời khắc đông vui, náo nhiệt nhất trong nhà chính là khâu nặn bánh. Từng tảng bột nhỏ, dưới bàn tay tài hoa có phần thô ráp của các mẹ, cứ tròn đều xinh xinh, trong có bao bọc lấy những viên đường phên bé xíu. Thứ đường thô sơ màu vàng ngà ngà như đất mẹ mà cho vào miệng thấy gợn như sạn rồi mới chịu tan, làm nên vị ngọt ngào giản dị, thành hồn cốt của bánh. Mỗi viên bánh trôi ở đó người ta nhìn thấy sự khéo léo cũng như tình cảm của người làm gửi gắm vào từng dáng hình, đúng là “rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn”... Nhẹ tay lần lượt thả từng hòn ngọc ấy một vào nồi nước đang sôi ùng ục chứ không thể tiện tay đổ ào cả mẻ được vì sẽ làm nước trong nồi lạnh đi đột ngột dễ bở bột,vỡ bánh. Từng viên bánh nổi dần, trôi lượn lờ như đàn cá nhàn tản hóng gió mặt sông đợi con mồi là những hạt vừng chuẩn bị rắc. Bánh chín, được ngâm vào nước lạnh, rồi xếp khoảng chục viên vào một cáu đĩa trẹt nhỏ, rắc chút vừng rang chưa vàng tới, còn giữ sắc trắng trên mặt. Rưới chút nước lạnh có pha nước hoa bưởi cho bánh khỏi bị khô và thấm hương hoa.

Bánh chay cũng làm như bánh trôi, nhưng nhân bằng đỗ xanh. Bánh chay nặn to gấp ba bốn lần bánh trôi, không vo tròn mà nén dẹt trũng giữa. Đặt nhân đậu vàng vàng đã đồ nhuyễn lại rồi vo tròn, ấn dẹt lại lần nữa, hết sức khéo léo không để đỗ bị phùi ra. Bánh chín, vớt ra thả vào mỗi bát nhỏ ăn cơm khoảng 3 miếng. Hòa đường kính vào bột đao và ít đỗ xanh đã thổi chín còn nguyên hình hoa cau, đun cùng nước cho sánh, để nguội cho thêm nước hoa bưởi vào dội lên ngập đĩa bánh. Thế là bát bánh trông tựa như một bông hoa vũ trụ thơm phức hương thơm mà mỗi cánh hoa là mặt trăng, mặt trời, trái đất... đỗ và vừng là các vì sao lớn nhỏ được bao bọc trong một làn sương huyền ảo, mơ màng.

Bánh trôi dùng đũa khêu từng viên một, thú nhất là lúc cắn vỡ nhân đường, “nghe” vị ngọt bỗng lan tỏa, thấm vào cái dẻo của vỏ bánh nhàn nhạt ban đầu, người ăn bỗng có cảm giác bâng quơ mà hình dung ra tâm trạng cô gái đương thì cập kê e thẹn, ngượng ngùng khi nghe lời tỏ tình của chàng trai... “tình trong như đã mặt ngoài còn e”.

Còn bánh chay, đừng vì con mắt “tham lam” và cái lưỡi “phàm ăn” mà thấy cái bánh nhỏ lại bỏ “tỏm” vào miệng nhai. Hãy chỉ dùng đầu muỗng xắn một chút vào góc bánh, rồi đưa lên môi. Thoang thoảng mùi sương ban mai tinh khiết thấm đẫm trên từng cánh hoa bưởi thơm ngan ngát, mùi bột gạo pha lẫn mùi đường phên len lỏi đến từng ngóc ngách của khoang mũi, khoang miệng, thậm chí có thể thấy bàn tay nhăn nheo trằng nhợt vì ngâm nước lạnh đãi vỏ đỗ của mẹ. Nhâm nhi miếng bánh trôi, bánh chay ngọt mát trong miệng thầm nhận ra đó là sự chắt chiu của bao nhiêu nắng gió, sớm khuya tảo tần không cất thành lời.

Cái hồn cốt của bánh trôi bánh chay chính là ở cái nhân tưởng như đơn giản, bình dị, khiêm nhường ấy. Thứ sắt son không bị bất kỳ sức mạnh nào có thể chà đạp, lay chuyển dù hình hài đã trở nên méo mó chỉ có thể là nhân bánh tựa trái tim vàng tràn đầy nhiệt huyết, bơm máu nóng nuôi cả cơ thể. Hai thứ bánh như thể tiền duyên từ kiếp trước, không hẹn mà gặp, không ước mà thành một đôi tình nhân gắn bó không rời.

Hạnh Ngọc
TapchiMonngon.com